یکشنبه, 27 آبان 1397 ساعت 10:40

نظام آموزشی نیازمند خانه تکانی اساسی است

این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

اکرم رضائی نژاد

عصراقتصاد: وضعیت صنعت نشر در ایران بحرانی است، رسانه‌ها از آمار پایین کتاب‌خوانی ، کاهش تیراژ و افزایش قیمت کتاب ها و روزهای بد اقتصادی در این حوزه خبر می‌دهند. در سال 90  با بالا رفتن قیمت ارز در ایران و افزایش چند برابری هزینه‌های زندگی مردم استارت بحران فعلی بازار نشر زده شد. اولین اتفاقی که افتاد این بود که سبد خانوار در ایران نصف و طبقه متوسط در ایران به‌شدت تضعیف شد. تضعیف طبقه متوسط باعث پایین آمدن توان خرید شد و اولین چیزی هم که در ایران از سبد خرید طبقه متوسط خارج شد کتاب و روزنامه یعنی کالاهای فرهنگی بود.

تا جاییکه سالهاست وضعیت کتاب‌فروشی در جامعه نامناسب شده و روزانه با تعطیلی کتاب‌فروشی‌هایی مواجه هستیم که بنگاه‌های املاک، نمایشگاه، آرایشگاه و پیتزافروشی‌ها جایگزین آنها شده است. مساله کتاب و کتابخوانی یک چرخه را شامل می‌شود که با تولید کتاب آغاز می‌شود، در ادامه کتاب‌ها به ناشران و کتاب‌فروشان سپرده می‌شود و آخرین و مهم‌ترین عنصر این چرخه را کتابخوان‌ها تشکیل می‌دهند که روز به روز از تعدادشان کاسته می‌شود.

اما چه عامل و عواملی باعث این ورشکستگی و بحران و افت کتاب‌خوانی است و چه راهکارهایی برای برون‌رفت از این وضعیت وجود دارد؟

در این زمینه با ناصر ذاکری از صاحبنظران حوزه اقتصاد نشر به گفتگو نشستیم که در ادامه نظرات ایشان را در رابطه با این صنعت و اقتصاد آن می خوانید؟

مساله کلی در حوزه نشر کتاب این است که طی سال های گذشته تقاضا برای خرید کتاب فوق العاده کم شده که یعنی انگیزه مردم برای کتاب خوانی کاهش یافته است. نتیجه این شده که تیراژ کتاب به شدت پایین آمده و علت آن این است که از شایسته سالاری دور شده ایم . مثلا دانشجو برای اینکه آینده شغلی خود را تضمین کند، برای خرید کتاب و مطالعه احساس نیاز نمی کند. معتقد است باید دنبال یک نفر باشد که با پارتی بازی، اشتغالش را تضمین کند.

از طرفی دیگر بحث اقتصادی نیز مطرح است چون قیمت کتاب به دلیل هزینه تولید افزایش یافته و بخاطر مشکلات معیشتی پولی که مردم در سبد کالای خانوار می توانند به خرید کتاب اختصاص دهند کاهش یافته ، در واقع این عوامل دست به دست هم داده و تقاضا برای کتاب کاهش یافته است.

وقتی تقاضا برای خرید کتاب کاهش یابد و تیراژ کتاب پایین باشد طبعا هزینه تولید کتاب افزایش می یابد بنابراین کتابی که می توانست در تیراژ ده هزار نسخه چاپ شود به دلیل افزایش هزینه تمام شده تولید هر واحد، در تیراژ 500 و یا 200 نسخه چاپ می شود.

از طرفی طی سال های گذشته اتفاق دیگری نیز افتاده که باز همه اینها به نوعی تاثیر خود را به صورت گران شدن کتاب و در نهایت کاهش تمایل به خرید کتاب، نشان داده است.

به عنوان مثال افزایش قیمت املاک و مستغلات باعث شده هزینه تولید کتاب فوق العاده افزایش یابد چون هم ناشران باید دفتری به عنوان محل فعالیت خود داشته باشند و هم تاسیس کتابفروشی و امثال این موارد، هزینه دارد. اثر تمامی این موارد در قیمت و هزینه تولید کتاب منعکس می شود . در نهایت به غیر از بحث شایسته سالاری، در انگیزه عمومی برای خرید کتاب ، قیمت نیز تاثیرگذار است.

غیر از این عوامل، مشکل اساسی در اقتصاد نشر، بحث عدم تناسب ناشران و کتابفروشی هاست. در ایران به ازای هر 2یا 3 ناشر یک کتابفروشی وجود دارد در حالیکه در امریکا به ازای هر ناشر 10 کتابفروشی موجود است یعنی برای هر تولید کننده کتاب 10 واحد توزیع کننده و عرضه کننده وجود دارد. ناشر، تولیدکننده و کتابفروشی، توزیع کننده و فروشنده کتاب است به عبارتی در ایران سه موسسه تولید و یک موسسه برای فروش عرضه می کند، در حالیکه این جریان باید برعکس باشد. علت آن نیز قیمت سرقفلی کتابفروشی هاست که باعث می شود کتابفروشی به عنوان یک واحد صنفی، درآمدزا نباشد و به تدریج تعطیل شود.

امروز در کل کشور، حدود 2300 کتابفروشی فعالیت می کنند که فوق العاده تعداد کمی است به طوری که در بعضی از استانها 5 کتابفروشی در کل استان وجود دارد. این اعداد به این معناست که کتاب در واقع از یک طرف مورد بی مهری بزرگی قرار گرفته و از یک طرف به طور طبیعی در معرض دید مردم قرار نمی گیرد. در کشور حدود 72 هزار واحد دفاتر معاملات ملکی و در مقابل 2300 واحد کتابفروشی وجود دارد به این ترتیب این دو عدد به خودی خود گویای جهت گیری اقتصاد است .

بنابراین اگر کسی بخواهد ملکی خرید و فروش کند، سر کوچه چند دفتر املاک مستغلات وجود دارد که به آنها مراجعه کند اما اگر بخواهد کتاب بخرد باید مسیر دوری را طی کند تا به یک کتابفروشی برسد.

همه اینها دست به دست هم می دهد و به عبارتی اقتصاد شکننده ای را برای کتاب می سازد. از طرفی دیگر تمامی سیاست هایی که دولت در سال های گذشته داشته، در مسیری بوده که یارانه بدهد و به گونه ای به ناشران کمک کند که هزینه تولید کتاب مقداری کاهش یابد البته این سیاست ها تاثیرگذار بوده است اما در مقایسه با هزینه ای که شده تاثیر کمی داشته و در واقع برای حل مشکل، به عنوان مسکن عمل کرده است.

به عنوان مثال کاغذ را به قیمت دولتی توزیع کرده و یا کتابفروشی ها را در شرایطی از بعضی هزینه ها و عوارض معاف کرده است، اما این اقدامات، به اقتصاد کتاب کمک مختصری می کند. اصل ماجرا این است که باید شرایطی را فراهم کنیم که همه ناگزیر از خرید کتاب و نیازمند به کتاب باشند. مردم باید احساس نیاز کنند که کتاب را به عنوان کالایی ضروری، مصرف و در زندگیشان حفظ کنند که امروز در واقع چنین نیست.

ممکن است دانشجویی درس بخواند و به مدارج بالاتری هم برسد اما کتاب زیادی نخوانده باشد. مدرک را می شود به اشکال خاصی گرفت، نیازی به دانشمند نیست، فرقی ندارد چقدر کتاب خوانده اید و چقدر با مطالعه جانبی و کتاب آشنایی دارید.

وقتی این اتفاق نمی افتد به طور طبیعی کسی احساس نیاز نمی کند به عبارتی سری که درد نمی کند، دستمال نمی بندند. این امر باعث کاهش تیراژ کتاب می شود، وقتی تیراژ پایین است به طور طبیعی به اقتصاد کتاب لطمه می خورد، قیمت افزایش و طبیعتا تقاضا برای خرید کاهش می یابد.

پیشنهاد : در واقع هم اقدامات کوتاه مدت و هم بلند مدت مورد نیاز است . اقدامات کوتاه مدت همین اتفاقاتی است که در جریان است مثل یارانه ای که دولت به بخش تولید کتاب پرداخت می کند که این امر می تواند بهتر مدیریت شود.

بخشی از هزینه هایی که پرداخت می شود و هزینه ای که دولت برای کمک به تولیدکنندگان تخفیف می دهد باید بهتر مدیریت شود تا بازدهی بیشتری داشته باشد. هر چقدر در این مسیر حرکت شود باز هم امکان بهبود و بهسازی بیشتر وجود دارد. به عنوان مثال بودجه ای را که دولت تخصیص می دهد به طور مداوم باید بررسی شود که با چه روشی تخصیص یابد، اثر بیشتری خواهد داشت.

به عنوان مثال در سال های گذشته بعضا اتفاق می افتاد به گونه ای منابع تخصیص می یافت که ناشران و نویسندگان را به تولید کتاب چاپ اول ترغیب می کرد اما در واقع به جای چاپ کتاب و فعالیت فرهنگی، نوعی آمارسازی بود و بابت آمارهایی که برای چاپ کتاب ها ارائه می شد تسهیلات دریافت می کردند، باید این موارد مدیریت شود. مدیریت بهتر، راهکار حل مشکل حوزه نشر در کوتاه مدت است، دولت ناگزیر است حمایت کند و کمک کند مردم کتابخوان شوند و اقشاری که نیاز به کتاب دارند راحت تر در دسترسشان قرار گیرد. مثلا بن کتاب به دانشجویان بیشتر داده شود.

اما کارهای بلندمدت نیازمند خانه تکانی اساسی در نظام آموزشی و علمی کشور است. وقتی در دانشگاه استادی کتاب نخوانده و فقط به دلیل نسبت فامیلی با کسی به این رتبه رسیده است، نمی تواند دانشجو را به کتاب خواندن تشویق کند. دانشجو از همان ابتدا در میابد که اگر بناست ارتقای رتبه یابد فقط باید دنبال فامیل بازی باشد. همچنین شاهد است که اساتید خودش از راه های خاصی بورسیه گرفته اند، به این ترتیب به این باور می رسد که کسی از طریق علم پیشرفت نکرده است.

این نظام باعث می شود کسی انگیزه ای برای دستیابی به علم، نداشته باشد، و در پاسخ به همان سوال معروف علم بهتر است یا ثروت می گوید پارتی از هردو بهتر است چون اگر پارتی باشد هم می تواند رتبه علمی پیدا کند و با فامیل بازی استاد دانشگاه شود و هم می تواند رانت به دست آورده و میلیاردر شود.

وقتی این ضعف در نظام علمی کشور وجود دارد، به طور طبیعی اثر منفی خود را می گذارد، بنابراین در نظام علمی و مدیریتی کشور باید خانه تکانی گسترده ای صورت گیرد و دوباره به ارزش های علم و شایسته سالاری برگردد که البته این اقدام بلند مدت است .  بنابراین اقدامی که در کوتاه مدت باید انجام شود همان کمک به اقتصاد نشر و مدیریت بهتر منابع است که اعتبارات تخصیص یافته به این حوزه به صورت آمارسازی و کتاب سازی و ... هدر نرود. اما اقدام بلندمدت، حرکت به سمت شایسته سالاری دانشگاه ها، خانه تکانی دانشگاه ها و نظام مدیریتی کشور است.

عملا کتاب از کالایی که در دسترس عموم مردم باشد، در حال خارج شدن است یعنی کالایی است که هزینه بالایی دارد و افرادی که درآمد و پول کافی داشته باشند، می توانند آن را خریداری کنند. کالایی است که گران است و بسیاری از خانواده ها ناگزیر هستند آن را از سبد مصرفی و انتخابی خود حذف کنند مانند خیلی از کالاهای دیگر که وقتی گران می شوند ، خانواده ها مجبورند از آنها صرف نظر کنند.

بخش خصوصی به طور طبیعی به دنبال سود خواهد بود . در سال های گذشته منابعی به صورت محدود وارد بازار نشر شده و کتاب های خیلی گران قیمت چاپ کردند که توجیه اقتصادی ندارد و بیشتر مولف قصد مطرح کردن خودش را داشته که یک کتاب بسیار گران قیمت و لوکس را به نام خودش وارد بازار کرده است. این اقدامات عملا باعث گسترش فرهنگ کتابخوانی نمی شود. درست است که اقتصاد نشر را تشویق می کند و به تعبیری پول وارد بازار نشر می شود و چاپخانه ها فعال می شوند ولی اینها کفایت نمی کند. به طور طبیعی دولت باید در مسیری حرکت کند و اقداماتی انجام دهد که مردم با کتاب آشتی کنند اما تا زمانیکه رونق اقتصادی وجود نداشته باشد و درآمدها افزایش نیابد طبعا پولی نیز در حوزه نشر وارد نمی شود. قاعدتا باید راهی برای بازگشت به رونق بیابیم. وقتی بازگشت به رونق اتفاق بیفتد و درآمدها افزایش یابد، می توان انتظار داشت بخشی از این رونق نیز به سمت بازار نشر رود و اگر دولت اقداماتی که گفته شد انجام دهد، انگیزه بیشتری برای تخصیص پول ها به کتاب و آموزش بوجود خواهد آمد به جای اینکه در حوزه های دیگر خرج شود.

 

خواندن 111 دفعه

نظر دادن

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

جدیدترین عناوین

نشر مطالب با ذکر نام پایگاه خبری عصر اقتصاد بلامانع است. عصر اقتصاد مسئولیت مطالب از سایر منابع را عهده دار نمی باشد. 1395